Wystawa literatury generatywnej w Uniwersytecie Łódzkim

Studenci Uniwersytetu Łódzkiego zaprezentują na wystawie prace z gatunku literatury generatywnej. W ten sposób powstanie połączenie literatury elektronicznej i działania wystawienniczego, wzbogaconego o elementy interaktywne.

Jak informują sami autorzy w opisie wydarzenia na Facebooku oraz jak przekazuje informacja prasowa opublikowana w „Dzienniku Łódzkim”, przygotowane prace zostały zainspirowane twórczością Nicka Montforta.

Jak sugeruje Michał Biesiada z „DŁ” chodzi o Wąwóz Taroko (Taroko Gorge) — prosty utwór generatywny Montforta z 2009 roku, którego kod źródłowy łatwo podejrzeć i wykorzystać, do czego zresztą autor zachęca (z zaproszenia do czego skorzystało wielu twórców).

Przypomnę tylko - za Mariuszem Pisarskim - że pojedynczy plik „składa się ze 135 linijek kodu i nieco ponad 50 słów”. Całość polega na tym, że plik HTML, wykorzystując prosty skrypt napisany w języku JavaScript (początkowo napisany w Pythonie) i korzystając z wcześniej zdefiniowanego słownika wyrazów (jednostek leksykalnych), generuje wiersz w określony sposób. I robi to właściwie w nieskończoność, na bieżąco usuwając wcześniej wygenerowane wersy i dokładając nowe.

Myślę więc, że na wystawie możemy spodziewać się czegoś podobnego.

Jak czytamy w tekście z „DŁ”, prace autorów mają poruszać rozmaitą problematykę, zaczynając od rozważań nad ludzką egzystencją („Generator życia” autorstwa Zuzanny Cieślak), poprzez wątki popkulturowe (nawiązująca do „Matrixa” praca „The One” wykonana przez Yana Abmetkę), skończywszy na komentarzach społecznych; ponadto czytamy, że na wystawie znajdą się trzy stanowiska komputerowe, a uczestnicy wystawy „będą mogli włączyć się w proces twórczy poprzez interakcję”.

Autorkami i autorami prac są: Yan Abmetka, Nikita Buinitski, Ernest Kranc, Maja Wiosna, Vlada Yermolayeva, Adam Zygmunt, Maryia Patapenkava, Zuzanna Cieślak i inni — studentki i studenci II i III roku kierunku Nowe Media i Kultura Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego. Prace zostały wykonane w ramach kursu Literatura Elektroniczna, prowadzonego przez dr Monikę Górską-Olesińską.

Wystawa potrwa bardzo krótko. Dla publiczności zostanie udostępniona w terminie 4-5 czerwca 2024 roku. Będzie można ją zobaczyć na Wydziale Filologicznym UŁ.

Tyle informacji. W tym kontekście mój komentarz jest następujący.

Niewiele wiadomo o samych utworach i całym projekcie. Nawet źródła w postaci strony uczelni nie informują o tym wydarzeniu, a dopiero w momencie redagowania ostatecznej wersji tego wpisu znalazłem wspomniane na początku wydarzenie na Facebooku. (Nie wykluczam, że w czasie przygotowania wpisu pojawią się jakieś informacje.)

Pomijam już fakt, że inne media zajmujące się literaturą elektroniczną nie przekazują informacji na ten temat.

A piszę o tym dlatego, że sam staram się (z trudem) popularyzować wiedzę na temat literatury elektronicznej oraz że po napisaniu rozprawy naukowej na temat obiegu literatury elektronicznej wciąż dostrzegam, że zarówno obieg samej literatury, jak i informacji na jej temat jest dość ograniczony lub nawet zamknięty (do samych zainteresowanych osób).

Trudno w takich okolicznościach oczekiwać, aby ten rodzaj literackiej (i nie tylko literackiej) twórczości był znany szerszej publiczności. Trudno też chcieć się nią zajmować i chyba jeszcze trudniej znaleźć do tego motywację.

Mam nadzieję, że takie prace, jak te wspomnianych studentów, zostaną gdzieś szerzej zaprezentowane i omówione, że zostaną zauważone, a jeśli te konkretne wykorzystują kod Montforta, to być może znajdą się na liście prac derywatywnych (pochodnych), umieszczonej na jego stronie.

Mam tym większą nadzieję, że autorki i autorzy zechcą kontynuować swoją przygodę z literaturą elektroniczną lub kulturą cyfrową.

Trudna sztuka zachowania dzieł literatury elektronicznej

Nakładem wydawnictwa Cambridge University Press ukazała się właśnie książka The Challenges of Born-Digital Fiction: Editions, Translations, and Emulations. Jej autorami są Dene Grigar i Mariusz Pisarski.

Publikacja dotyczy tematu dostępności i obiegu literatury elektronicznej, szczególnie przykładów pochodzących z wczesnych faz jej rozwoju, czyli tych zrodzonych cyfrowo, cyfrowo rdzennych (born-digital).

We wstępie wydania internetowego, autorzy zaznaczają, że tym, co wyróżnia przygotowaną publikację, jest wprowadzenie dwóch istotnych elementów dotyczących zachowywania literatury rdzennie cyfrowej (born-digital preservation): przekładu medialnego (media translation) i konserwacji cyfrowej (born-digital conservation).

Co równie istotne, to fakt, że książka dotyka również kwestii obiegu literatury elektronicznej, w jej aspekcie zarówno cyfrowym, jak i materialnym, czyli tym związanym z nośnikiem.

The significance of the project is that it introduces two important concepts relating to born-digital preservation: media translation and born-digital conservation. While other scholars discuss translating and preserving born-digital literature and art, we demonstrate––with many examples––how the form and material context of a born-digital work impact our understanding of its integrity as it migrates across platforms, languages and reading communities.

Grigar Dene, Pisarski Mariusz, 2024, The Challenges of Born-Digital Fiction: Editions, Translations, and Emulations, Cambridge University Press. https://scalar.usc.edu/works/the-challenges-of-born-digital-fiction--editions-translations-and-emulations/abstract (2024-03-17).

Publikacja składa się z czterech części, poświęconych tytułowym zagadnieniom.

1. Emulation, czyli emulacja dzieła literackiego, a więc przeniesienie utworu do nowego, ale możliwie zbliżonego do pierwotnego środowiska cyfrowego, choć, na co zwracają uwagę autorzy, przyczynia się to do utraty pozajęzykowych elementów dzieła literackiego, związanych chociażby z fizycznym doświadczeniem odbioru;
2. Migration and Translation, czyli przekład dzieła literackiego, który poza zwykłym tłumaczeniem z jednego języka naturalnego na drugi, zakłada przekład medialny, adaptację cyfrową, również mającą wpływ na rezultat podjętych działań, ponieważ nierzadko wiąże się ze zmianą kodu, platformy, interfejsu;
3. Editions and Versions, czyli wydania i wersje, co ma znaczenie chociażby w przypadku ustalenia kanoniczności danego dzieła;
4. Restoration and Reconstruction, czyli ostateczny efekt podjętych prac, a więc udostępnienie zachowanego dzieła, udokumentowanie jego historii, zmian, podjętych działań, czyli raczej to, co bardziej interesuje badaczy literatury elektronicznej, niż jej zwykłych odbiorców.

Zatem, jak już pisze sam Pisarski na łamach magazynu „Techsty”, publikacja odnosi się między innymi do kwestii przekształceń technologicznych, wpływających nie tylko na dzieło literackie samo w sobie, ale również na obieg literatury.

Elektroniczna proza i poezja wraz z rozwojem technologii i zmianą praktyk czytelniczych w świecie cyfrowym poddane są poważnym, często dramatycznym przekształceniom. Nowy system, nowy sprzęt, nowa platforma niemal każdorazowo stawiają autora i czytelnika przed nową sytuacją komunikacyjną: czy utwór wciąż da się czytać tak, jak wtedy, gdy po raz pierwszy pojawił się na komputerowym ekranie? czy arsenał interakcji i paleta multimedialna nie zostały naruszone? czy utwór w ogóle da się uruchomić?

Pisarski Mariusz, 2024.03.14, Wyzwania literatury cyfrowej: edycje, przekłady, emulacje, „Techsty”, https://techsty.art.pl/akt/Wyzwania_literatury_cyfrowej.html (2024-03-17).

Co więcej, a co autorzy wspominają w zakończeniu [Grigar, Pisarski 2024: 75], to nie tylko sprawa rozwoju technologicznego, ale również korporacyjnego interesu.

Stan literatury elektronicznej – a myślę, że internetu i mediów społecznościowych w ogóle – wynika z rachunku opłacalności, a nie autotelicznych wartości. Dlatego tak ważne jest zachowywanie zabytków literatury elektronicznej, do których dostęp możemy utracić z prozaicznego powodu braku obecności w obiegu rynkowym technologii wykorzystanej w procesie tworzenia.

The current state of born-digital literature is always a precarious one endangered not only by technological innovation but also by corporate interests – both of which often outstrip concerns for maintaining cultural heritage.

Grigar, Pisarski 2024: 75

Zachowanie przykładów literatury elektronicznej nabiera dodatkowej wagi, jeśli weźmiemy pod uwagę spostrzeżenie, którym autorzy kończą książkę, dotyczące tego, że mamy jeszcze dostęp do ówczesnej technologii, zarówno urządzeń, jak i oprogramowania, oraz przede wszystkim zdecydowana większość osób, które tworzyły literaturę elektroniczną, wciąż żyje i może służyć pomocą [Grigar, Pisarski 2024: 76].

What we need in order to fulfill the dream of a world that values our cultural history is the recognition that the born-digital literature we are losing is, first, worth saving, and, second, requires attention now while the physical media and hardware are still available to digital preservationists and the artists and publishers who produced them are still among us to guide preservation activities that ensure integrity.

Grigar, Pisarski 2024: 76

W związku z tym warto też zwrócić uwagę na internetowe spotkanie premierowe, które odbędzie się 22 marca 2024, a na którym o książce opowiedzą nie tylko autorzy publikacji – Dene Grigar i Mariusz Pisarski, ale również twórcy literatury elektronicznej, która jest przedmiotem wspomnianej publikacji. Zatem będzie można porozmawiać między innymi z Judy Malloy, Michaelem Joyce'em i Stuartem Moulthropem. Szczegóły w zapowiedzi opublikowanej w „Techstach”.

The Challenges of Born-Digital Fiction jest dostępna właściwie w trzech formach: jednej drukowanej oraz dwóch elektronicznych, jako ebook i jako multimedialny przewodnik opublikowany na platformie Scalar.

Adres biblionetograficzny: Grigar Dene, Pisarski Mariusz, 2024, The Challenges of Born-Digital Fiction: Editions, Translations, and Emulations, Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009181488 (2024-03-17).

Liternet.pl wraca jako archiwum polskiej literatury elektronicznej

Niegdyś popularne forum i platforma liternet.pl, miejsce internetowej wymiany twórczości i opinii na temat literatury, obecnie staje się archiwum polskiej literatury elektronicznej.

Jak czytamy w tekście Liternet.pl - reaktywacja zapowiadającym to zdarzenie w blogu magazynu Techsty:

Serwer, na którym znajdowały się fora i inne bazy danych, na których zapisywana była aktywność społeczności autorów przepadł bezpowrotnie. Leszek Onak, twórca portalu, zwrócił się do Mariusza Pisarskiego, redaktora Techstów, o przejęcie domeny i utrzymania jej przy życiu. I tak się stało.

W efekcie przywrócenie domeny prowadzi do zmiany przeznaczenia strony pod adresem liternet.pl. Założeniem jest dokumentacja polskiej literatury elektronicznej.

Serwis ten powinien być zasobem archiwalnym dokumentującym dwie kultury literackie: kulturę internetu oraz w internecie. [...] Obok antologii utworów już istniejących i najczęściej już gdzieś omówionych, nagrodzonych czy choćby wspomnianych, istnieje jednak cały obszar twórczości, do której zniknięcie liternetu.pl zablokowało dostęp. Dlatego krokiem kolejnym reaktywowanego liternetu.pl będzie próba archiwizacji i aktywacji publikowanej tu przez lata twórczości.

To bardzo dobra wiadomość. Zastanawia mnie jednak, jak postulat „próby archiwizacji i aktywacji publikowanej tu [na stronie liternet.pl] przez lata twórczości” da się pogodzić z tą bezpowrotnością utraty całej zawartości tej platformy.

Ponadto dostrzegłem jeszcze dwa następujące, raczej techniczne problemy:

• lista utworów nie jest dynamiczna, nie ma więc możliwości sortowania czy filtrowania znajdujacych się tam tytułów, ani też autorów czy tagów;
• niektóre adresy url, mające prowadzić do wskazywanych utworów są nieaktualne, po prostu prowadzą do ślepych internetowych zaułków;

Mam nadzieję, że z czasem - dzięki zaangażowaniu środowiska literackiego oraz przede wszystkim akademickiego - liternet.pl stanie się powiększającą się bazą wiedzy na temat polskiej literatury elektronicznej i kultury cyfrowej, a nie tylko cyfrową nekropolią wypełnioną martwymi linkami.

Poziomy utworu cyfrowego

Przyglądając się utworom cyfrowym z różnych perspektyw (czy to czysto lekturowej, jako czytelnik czy już badawczej, jako naukowiec), trzeba wziąć pod uwagę, że utwór cyfrowy składa się z 5 poziomów. Przy tym każdy z poziomów jest znaczący i należy go uwzględnić w procesie lektury lub badania.

Pięć poziomów utworu cyfrowego przedstawia się następująco:

1. recepcja / operacja (reception / operation) co można rozumieć jako treść, znaczenia – jest to wierzchnia warstwa utworu cyfrowego, czyli to, co niejako „widać na pierwszy rzut oka”;


2. interfejs (interface), a więc to, dzięki czemu możemy wchodzić w interakcję z tekstem, urządzeniem, na którym jest tekst;


3. forma / funkcja (form / function), czyli poziom rozumiany po prostu jako forma, co przekłada się też na gatunki, style, konwencje, a więc pewną strukturę i kompozycję tekstu;


4. kod (code), czyli poziom programistyczny, tekst na tym poziomie jest zrozumiały dla urządzenia, ponieważ znajduje się w postaci kodu, jest więc przetłumaczony na odpowiedni język programowania;


5. platforma (platform), czyli hardware, urządzenie elektroniczne, które jest jednocześnie nośnikiem fizycznym danego utworu elektronicznego.

Ponadto muszę tu jeszcze wspomnieć, że o trzech „głównych pokładach wielopoziomowego utworu cyfrowego”[1] - w odniesieniu do nowych aspektów adaptacji i translacji tekstu w mediach cyfrowych - piszą Urszula Pawlicka, Ewa Szczęsna i Mariusz Pisarski w rozdziale „Między językami, kodami, mediami. Przekład hipertekstowy - teoria i praktyka”, opublikowanym w książce Przekaz digitalny. Z zagadnień semiotyki, semantyki i komunikacji cyfrowej pod redakcją Ewy Szczęsnej[1].

Wskazują tam na takie poziomy, jak:

1. tekst / poziom wizualny (przedstawieniowy);
2. poziom interfejsu / operacyjny (ergodyczny);
3. poziom kodu / programistyczny.

Polecam również obejrzenie fragmentu (lub właściwie całego) wykładu Piotra Mareckiego, który mówił o poszczególnych poziomach, a także przedstawił założenia platform studies.

____________
[1] Szczęsna E., Pawlica U., Pisarski M., Między językami, kodami, mediami. Przekład hipertekstowy – teoria i praktyka, [w:] Przekaz digitalny. Z zagadnień semiotyki, semantyki i komunikacji cyfrowej, red. E. Szczęsna, Kraków 2015, s. 255.