Procesualność literatury elektronicznej. Co to właściwie oznacza?

Zmienność obserwowana w obszarze zarówno nowych technologii, jak i nowych form literackich, wymaga podejścia badawczego uwzględniającego procesualny charakter analizowanych zjawisk w obszarze środowiska cyfrowego, takich jak na przykład literatura elektroniczna.

Wynikająca z jej dynamicznego charakteru temporalność, przechodniość czy nawet efemeryczność, co jest równoznaczne z ograniczoną dostępnością czy widoczną nietrwałością, oznacza niestabilność, a tym samym nieprzewidywalność i nieuchwytność.

Literatura elektroniczna jest osadzona w środowisku wyraźnie innowacyjnym i ekspansyjnym, podatnym na ciągły rozwój i rozrost. Technologie dysraptywne powodują, że wielokierunkowe zmiany powodują nieograniczoną i nieskończoną wariantywność powstających i rozwijanych rozwiązań. To powoduje również, że literatura elektroniczna cechuje się różnorodnością i wielorodnością.

Sama w sobie stanowi też zjawisko relacyjne, kontekstowe, zależne od współistniejących i współwystępujących fenomenów, podlegających zmianom (refiguracji, remediacji, transformacji), łączenia (konwergencji) czy przenikaniu (transkluzji, transgresji). Dlatego podejście do niej wiąże się z ciągłą niepewnością czy kwestionowalnością. To z kolei pociąga za sobą powstawanie różnic, „szczelin” (gaps) [Bouchardon 2019] oraz uwidacznia powstające napięcia.

W związku z tym można stwierdzić, że tym, co pewne w odniesieniu do literatury elektronicznej, to jej ontologiczna niepewność. Jak pisze Urszula Pawlicka, „każda próba ujęcia jej [literatury elektronicznej] jako »stabilnego obiektu badawczego« zakończy się niepowodzeniem” [Pawlicka 2017b: 29], co z kolei wymaga określonego podejścia, nazwanego przez badaczkę podejściem procesualnym.

Podejście procesualne

Podejście procesualne do literatury elektronicznej zakłada więc badanie jej jako procesu [Pawlicka 2017b: 29], w którym zwraca się szczególną uwagę na zmiany i przejścia, uwzględnia zwroty tak praktyczne, jak teoretyczne, a więc otwiera się na możliwość rewizji dotychczasowych ustaleń [Pawlicka 2017a: 439, 442]. O niestabilności, czy też płynności w obszarze literatury elektronicznej świadczy chociażby wielość gatunkowa, ponieważ właściwie każdorazowa realizacja utworu cyfrowa wytwarza nowy gatunek [Regiewicz 2015: 149; Pawlicka 2017b: 29; S. Rettberg  2019: 11].

Z kolei jednym z procesów w systemie literatury jest obieg literatury, dlatego podejście procesualne do literatury elektronicznej oznacza również zwrot ku badaniom nad działaniem, aktywnością czy produkcją tej literatury, czy też zwrot ku badaniom socjologicznym [Pawlicka 2017b: 30]. Uzasadnia to więc z jednej strony potrzebę badań obiegu literatury elektronicznej, stanowiącego jeden z elementów produkcji (twórczości), dystrybucji (rozpowszechniania) i konsumpcji (odbioru) literatury, a tym samym z drugiej strony przyjęcie literatury elektronicznej jako przedmiot zainteresowania socjologii literatury [Pawlicka 2017a: 438].

___

* Przypisy pochodzą z większej całości, obejmującej więcej źródeł, ponadto nie zostały zmienione, dlatego oznaczenia w przypisach odnoszą się do całej biblionetografii, nie do prezentowanego wyboru. W związku z tym pojawiające się oznaczenia literowe nie mają większego znaczenia (lub mają mniejsze znaczenie) w niniejszym zestawieniu.

Biblionetografia

Bouchardon Serge, 2019, Mind the gap! 10 gaps for Digital Literature?, „Electronic Book Review”, https://doi.org/10.7273/J3W2-H969.

Pawlicka Urszula, 2017a, An Essay on Electronic Literature as Platform, „Przegląd Kulturoznawczy”, nr 33 (3): 430–44, https://doi.org/10.4467/20843860PK.17.029.7799.

———, 2017b, Literatura cyfrowa. W stronę podejścia procesualnego, Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra.

Regiewicz Adam, 2015, Narracje – audiowizualność – nowe media, [w:] Bogusława Bodzioch-Bryła, Grażyna Pietruszewska-Kobiela, Adam Regiewicz, Literatura – nowe media. Homo irretitus w kulturze literackiej XX i XXI wieku, s. 63–201, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Rettberg Scott, 2019, Electronic literature, Cambridge, UK ; Medford, MA, USA: Polity Press.

Literatura cyfrowa. W stronę podejścia procesualnego

Ukazała się nowa książka naukowa Urszuli Pawlickiej, znanej w środowisku e-literaturoznawców oraz humanistów cyfrowych badaczki. Książka Literatura cyfrowa. W stronę podejścia procesualnego wyszła nakładem Wydawnictwa Naukowego Katedra.

Profesor Wojciech Józef Burszta o książce

Literatura cyfrowa to swoista hybryda intencjonalnych „społeczności praktyki” (w sensie nadanym temu pojęciu przez Ėtienne’a Wengera) i możliwości nowych mediów. Stąd – jak słusznie zauważa autorka tej książki już na wstępie – „napisana dziś praca teoretyczna, jutro okaże się tylko częścią historii”. Krótka jeszcze historia rozważań nad rolą internetu, technologiami komunikacyjnymi czy choćby prace poświęcone telefonom komórkowym sprzed kilku lat dowodnie pokazują, jak niepewne i tymczasowe bywają diagnozy, które w momencie ich formułowania sprawiają wrażenie „przełomowych”. O wiele zatem bezpieczniejsze, i tę drogę wybrała Urszula Pawlicka, jest podejście „procesualne”, analizujące procesy, teorie, praktyki i dokonania literatury w środowisku cyfrowym od momentu ich pojawienia się do dnia dzisiejszego (który najpewniej od jakiegoś czasu jest już zapisem o walorze ledwie historycznym).

O autorce książki

Urszula Pawlicka to doktor literaturoznawstwa. Stypendystka Fulbrighta w Electronic Literature Lab, Creative Media and Digital Culture na Washington State University Vancouver, USA (2014/2015) oraz visiting researcher w English Department na Stony Brook University w Nowym Jorku, USA (2015). Uczestniczka wielu międzynarodowych konferencji (m.in. „The Making of the Humanities VI” na University of Oxford oraz ACLA’s Annual Meeting na Harvard University) i seminariów (m.in. Digital Humanities Summer Institute na University of Victoria w Kanadzie oraz Digital Humanities Research Seminar na University of Helsinki w Finlandii). Publikowała w wielu pismach naukowych (m.in. w „English Studies”, „CLCWeb: Comparative Literature and Culture”, „Teksty Drugie”, „Przegląd Humanistyczny”, „Przegląd Kulturoznawczy”, „Kultura Popularna”, „Czas Kultury”, „Fragile”). Autorka książki (Polska) poezja cybernetyczna. Konteksty i charakterystyka (2012). Obecnie pracuje jako postdoctoral researcher w Media Lab Helsinki na Aalto University w Finlandii, gdzie prowadzi badania poświęcone przemianom infrastrukturalnym i konceptualnym w humanistyce zachodzącym pod wpływem powstania nowej przestrzeni badawczej, jaką jest laboratorium. Zainteresowania: kultura cyfrowa, społeczność badawcza, infrastruktura badań, laboratorium, humanistyka cyfrowa, humanistyka a nauka, socjologia wiedzy naukowej.

__________
il. okładka książki
Opis podaję za stroną wydawnictwa Katedra.